تولد یک شایعه

, , دیدگاه‌ها بسته شده‌اند

چندی پیش یک SMS خبری را بین مردم انتشار داد مبنی بر فوت بهروز وثوقی بازیگر سینمای قبل از انقلاب ایران، که  واکنش های گوناگونی را بر اساس روحیات، علائق، شغل و طبقه اجتماعی هر یک از دریافت کنندگان پیام به همراه داشت. چند ساعت بعد این خبر تکذیب و به یک شایعه در مورد یک فرد معروف تبدیل شد.

شایعه های فراوانی هر چند وقت یکبار و  بسته به شرایط اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی کشور منتشر و البته از سوی مردم مورد استقبال قرار گرفته و دهان به دهان گسترش می یابد. شایعه های معروفی مانند؛ رویت تصویر در کره ماه، شایعه بمباران هسته‌اى ایران، وقوع زلزه مهیب در تهران و یا شایعه های فراوان در مورد اموال و دارایى‌هاى کلان برخی مسوولان کشوری و … .

 اما شایعه ها از کجا می آیند؟ چگونه متولد می شوند؟ و چرا از سوی جامعه پذیرفته می شود؟ …

مقدمه:

شایعه یک پدیده ی اجتماعی است. آن هم نه یک پدیده استثنایی و خارق العاده بلکه یک پدیده طبیعی برگرفته از شرایط حاکم بر جامعه.

شاید بهتر است شایعه را نه حتی یک پدیده کاملاً اجتماعی بلکه در شکل گسترده آن یک پدیده اجتماعی – روانی بدانیم.

بازار شایعه ها اغلب در  مواقع ناهنجاری های اجتماعی مثلاً در زمان  وجود بحران داغ می شود.

شایعه ها غالباً از مجراهای غیر رسمی منتشر می شوند یعنی در بسیاری از مواقع این مردم عادی هستند که شایعه را می سازند که اکثراً بدون هدف از پیش تعیین شده اند و البته بعضی از شایعه ها هم کاملا با قصد و نیت قبلی و توسط افراد ذینفع انتشار پیدا می کنند. شایعه هایی که توسط  رسانه ها رواج می یابند اغلب از این دسته هستند و اهدافی مانند انتشار یک شایعه برای پوشاندن و از بین بردن اثر یک خبر که در حال حاضر افکار جامعه را به خود مشغول کرده، یا انتشار شایعه با نیت جمع آوری بازخوردها و واکنش های جامعه را دنبال می کنند.

تولد یک شایعه:

از نظر جامعه‌ شناسی ، پدیده شایعه فرایندی است که از طریق آن ، اخباری بدون آنکه از مجراهای رایج و رسمی گذشته باشند، منتشر و غالباً تحریف می شوند.

آلپورت و پستمن ( Allport and postman )  پیدایش شایعه را حاصل دو عامل می دانند:

۱-      علاقه مردم به موضوع

۲-      میزان ابهام موضوع

شایعه ها در مواردی ساخته می شوند که هم برای گوینده و هم برای شنونده( افراد جامعه) دارای اهمیت باشد. شایعه در مورد موضوعات بی اهمیت ساخته و منتشر نمی شود. علاوه بر این شایعه ها زمانی ساخته می شوند که مردم علاقمند باشند درباره موضوعی بدانند اما اطلاعات کافی در آن خصوص وجود نداشته باشد. موضوع مورد بحث در میان مردم هرچقدر مرموزتر باشد شایعه ها هم بزرگتر و گسترده تر خواهند بود.

شایعه ها اغلب به صورت دهان به دهان منتشر می شوند یعنی ابتدا موضوع از سوی فرد درک و فهمیده می شود، سپس به خاطر سپرده شده و در آخر به نفر بعدی گفته می شود.

یعنی سه عمل درک، ثبت در حافظه و انتقال، در انتشار شایعه موثر هستند. اما بهتر است یک مرحله فرعی اما تاثیر گذار را به این مسیر بیفزاییم و آن قلب، تحریف و دستکاری شایعه توسط انتقال دهندگان آن است. خبر وقتی دهان به دهان از شخصی به شخص دیگر منتقل می شود بسته به منافع شخص یا میزان اهمیت آن برای وی دستکاری شده و تغییر می یابد. هر چه شایعه بیشتر و بیشتر درجامعه منتشر شود از شکل اصلی خود دورتر می شود. ممکن است کوتاه و فشرده شده و یا در برخی مواقع شاخ و برگ داده شود.

صاحب نظران ارتباطات می گویند شایعات در فضای انحصار و انسداد رسانه ها شکل می گیرند. زمانی که خروجی رسانه های جامعه از طرف خود آنها( خود سانسوری) یا بر اثر فشار از بالا ( سانسور) بسته شود و یا  در صورت سکوت منابع خبری که غالباً مسئولان سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور هستند،اطلاعات مورد نیاز مخاطب عرضه نشود و این موقعیت زمان تولد شایعه است.

در پیدایش شایعه عوامل زیر موثر هستند:

– اهمیت موضوع و تاثیر آن در زندگی فردی و اجتماعی مردم یکی از دلایل عمده بروز شایعه    است

– نبودن اطلاعات دقیق و کافی درباره موضوع، دلیل دیگر پیدایش شایعه ها است

– فقدان و یا کمبود سواد رسانه ای که باعث می شود مخاطب هر خبری را از سوی رسانه های رسمی یا غیر رسمی بپذیرد و یا توانایی تشخیص خبر از شایعه را نداشته باشد

– تجلی ناخودآگاه بیم ها و امیدهای افراد جامعه  که در شایعه ها بروز می کند

– اخبار ساختار شکن و جنجالی که غالباً فرصت و مجال بروز در رسانه های رسمی را ندارند و در واقع تابوهای رسانه ای هستند

 

انواع شایعه:

شایعه ها انواع بسیاری دارند . برخی از انواع شایعه بر اساس شیوه انتشار آنها عبارتند از:

شایعه‌ی خزنده : شایعه‌ای که به آرامی منتشر می‌شود و مردم آن را به طور پنهانی و پچ‌پچ کنان و در گوشی به یکدیگر منتقل می‌کنند ، نهایتاً در همه جا پخش می‌گردد .

 
شایعه ی تند و سریع : شایعه‌هایی که چون در زمانی کوتاه ، گروه وسیعی را تحت پوشش می‌گیرد . مانند خبرهایی که درباره حوادث و فجایع ، پیروزیهای درخشان یا شکست‌ها در زمان جنگ منتشر می شوند. این نوع شایعه ها واکنش های شدیدی هم به دنبال دارند. مثلاً ممکن است باعث وحشت فراگیر در جامعه شود.


شایعه‌ی شناور : اینگونه شایعه‌ها هر گاه شرایط را مساعد بیاید سر و کله شان پیدا می شود و در غیر این‌صورت مخفی می‌ماند تا موقعیت فراهم شود . اخبار و مطالبی که در جنگها پیرامون آلوده ‌سازی آبها ، وحشیگری دشمن در برخورد با زنان و کودکان و مانند آنها پخش می شود ، از این نوع شایعه‌ها هستند. ممکن است حتی سالها بگزرد و به یکباره در یک موقعیت مشابه یک شایعه منتشر شود.

شایعه‌ی شیطانی : برخی از شایعه‌ها در زمان اضطراب مردم منتشر می‌شود . یعنی زمانی که همگی از یک چیز ترسیده‌اند و به همین دلیل آماده ی پذیرش شایعه‌هایی در مورد ترس خود هستند چنین شایعه‌هایی قوت می‌گیرند.

 

برخی دیگر از انواع شایعه که بر اساس اهداف انتشار آنها دسته بندی می شوند عبارتند از:

شایعه ی بدبینی: شایعه هایی که باعث ترویج بدبینى و آزار و اذیت و تخریب اشخاص یا گروه‌هاى محبوب یا مقتدر در جامعه می شوند.

شایعه ی تفرقه‌افکن: این شایعه بر مبناى اصل “تفرقه‌ بیانداز و حکومت کن” استوار است و البته در بسیاری مواقع با محوریت دشمن تراشی.

و هزار و یک جور شایعه دیگر که برخی مانند این شایعه های اخیر با اهدف کاملاً سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و گاهی هم با اهداف خاله زنکی و البته در خیلی مواقع کاملاً بدوم قصد و نیت و در نتیجه یک سری فرایندهای اجتماعی – روانی ایجاد می شوند.

 

وسایل انتشار:

زمانی ارتباطات میان فردی اعضای جامعه تنها راه انتشار شایعه ها بوده، اما به نسبت پیشرفت تکنولوژی و وسایل ارتباطی در دسترس سازندگان و ناقلان شایعه سرعت و میزان گستردگی آن تغییر کرده است. امروزه شایعه ها از هر طریقی مانند SMS ، Mail ، سایت های اینترتنی و… متنشر می شوند و هر یک با توجه به حجم و نوع استفاده کنندگان آنها در جامعه از میزان تاثیرگزاری متفاوتی برخوردارند.

ویژگی های شایعه:

شایعه ها ویژگی هایی دارند که آنها را از سایر خبرها متمایز می کنند. ویژگی هایی مانند:

منبع نامشخص، مخاطبان نا همگون و پراکنده، مجراهای انتقال رسمی و غیر رسمی، شبکه های پخش ناپایدار و زودگذر، سرعت شگفت انگیز، محتوای تازه و به روز، بده بستانهای جمعی، هزینه اندک، قابلیت پذیرش بسیار، ناموثق ترین نوع خبر، ابزاری برای مقابله با محرومیت، قابلیت کنترل بسیار دشوار، نوعی فرافکنی، تولید ساده، بازتاب غیرقابل پیش بینی ، بدون هرگونه احساس گناه از سوی بوجود آورندگان و ناقلان و در آخر اینکه مبارزه با آن بسیار پیچیده و دشوار است.

 

راه حل ها:

اما حتما راه هایی برای پیشگیری و مبارزه با این پدیده رایج به ویژه در کشورهای جهان سوم هم وجود دارند، راه هایی مانند:

حضور مسوولان کشور در میان مردم یا پرهیز از شعارهای بدون عمل آنان و یا ارایه به موقع خبر و پرهیز از وجود سانسور در اطلاع رسانی، ارایه یک تحلیل و جمع بندی مشخص از شرایط حاکم بر کشور و در میان گذاشتن واقعیات و مشکلات با مردم مخصوصاً در مواقع بروز بحران.

 

 

اگر می خواهید بیشتر در مورد شایعه بخوانید برید سراغ این منابع؛

 

شایعه و افکار عمومى / وارن ای. پیترسن و نئول پی. گیست / ترجمه: عبدالرضا خلیلی

 

روان‌شناسی شایعه / لئوپستمن و آل پورت  / ترجمه ساعد دبستانی انتشارات سروش

 
تبلیغات و جنگ روانی . مجموعه مقالات /حسینی حسینی/ پژوهشکده علوم دفاعی _ استراتژیک دانشگاه امام حسین